Không phải mọi bệnh cảnh có triệu chứng loạn thần đều khớp ngay với một chẩn đoán cụ thể. DSM-5-TR dành hai mục F28 và F29 cho những biểu hiện thuộc phổ tâm thần phân liệt và các rối loạn loạn thần khác, gây khổ sở hoặc suy giảm chức năng đáng kể nhưng chưa đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn của một rối loạn cụ thể trong nhóm.

Điểm phân biệt chính nằm ở việc người đánh giá có ghi rõ lý do chưa đáp ứng một chẩn đoán cụ thể hay không. Hai mã không tự thể hiện mức độ nặng, không có nghĩa chắc chắn người đó sẽ tiến triển thành tâm thần phân liệt, và không thay thế việc tìm nguyên nhân do chất, thuốc hoặc bệnh lý cơ thể.

F28 · Loạn thần biệt định khác

Other Specified Schizophrenia Spectrum and Other Psychotic Disorder. Mục này cho phép mô tả một bệnh cảnh có những biểu hiện thuộc nhóm loạn thần gây ảnh hưởng đáng kể nhưng chưa phù hợp một chẩn đoán cụ thể, đồng thời ghi rõ lý do chưa đáp ứng.

Điểm cần làm rõ là giới hạn nào của bệnh cảnh đang khiến việc phân loại chưa phù hợp: hình thái triệu chứng, mối liên hệ với khí sắc hay những đặc điểm khác. Những ví dụ trong sách minh họa cách dùng, không phải các điều kiện phải có đồng thời và cũng không phải danh sách để tự chọn tên chỉ từ một biểu hiện.

Các trải nghiệm dưới ngưỡng loạn thần cần được đánh giá thận trọng về mức nhận biết thực tại, sự khổ sở và ảnh hưởng chức năng. Việc có một số trải nghiệm bất thường không cho phép dự đoán chắc chắn người đó sẽ phát triển loạn thần.

Cần xem xét văn hóa, giấc ngủ, chất/thuốc và bệnh lý cơ thể. DSM-5-TR phân biệt mục lâm sàng này với nội dung đề xuất nghiên cứu ở Section III. Tra cách dùng và các ví dụ gốc tại tr. 138.

F29 · Rối loạn thuộc phổ tâm thần phân liệt và loạn thần khác, không biệt định

Unspecified Schizophrenia Spectrum and Other Psychotic Disorder

Cũng có các triệu chứng đặc trưng của nhóm chiếm ưu thế, gây khổ sở hoặc suy giảm chức năng đáng kể và chưa đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn một rối loạn cụ thể. Khác với F28, người đánh giá không ghi rõ lý do tiêu chuẩn chưa được đáp ứng. Mục này bao gồm những tình huống chưa đủ thông tin để đưa ra chẩn đoán cụ thể hơn, chẳng hạn đánh giá ban đầu trong cấp cứu.

“Không biệt định” không có nghĩa không cần mô tả triệu chứng, không cần đánh giá an toàn hoặc không cần theo dõi. Hồ sơ vẫn nên ghi những gì đã quan sát, các khả năng cần phân biệt và dữ kiện cần bổ sung. Khi có đủ thông tin, chẩn đoán cần được xem xét lại.

So sánh cách sử dụng hai mục

DSM-5-TR trình bày hai mục này bằng mô tả sử dụng, không đặt một bộ tiêu chuẩn A–E hoặc một ngưỡng số ngày chung cho tất cả bệnh cảnh. Không tự thêm một thời hạn như “dưới một tháng” hoặc yêu cầu số lượng triệu chứng giống tâm thần phân liệt.

Những tình trạng cần được xem xét trước khi kết luận

• Rối loạn loạn thần cụ thể: làm rõ thời gian, số triệu chứng, diễn tiến và chức năng để đối chiếu rối loạn hoang tưởng, loạn thần ngắn, dạng phân liệt và tâm thần phân liệt.
• Khí sắc: xác định các giai đoạn trầm cảm chủ yếu/hưng cảm và mối quan hệ theo thời gian với loạn thần, thay vì chỉ ghi “có buồn” hoặc “có kích thích”.
• Chất, thuốc và bệnh lý cơ thể: khai thác mốc phơi nhiễm, thay đổi thuốc, dấu hiệu thần kinh, giảm chú ý và thay đổi mức tỉnh táo; phối hợp bác sĩ khi cần.
• Bối cảnh phát triển và văn hóa: không coi khác biệt ngôn ngữ, niềm tin được cộng đồng chia sẻ hoặc hành vi khó hiểu trong một lần gặp là bằng chứng đủ của loạn thần.

Hướng dẫn đánh giá dành cho người làm tham vấn

Quy trình sau được tổng hợp cho thực hành tham vấn để hỗ trợ nhận định và phối hợp chuyên môn.

1. Ghi hiện tượng trước khi ghi nhãn: mô tả trải nghiệm, nội dung niềm tin, mức tin chắc, khả năng kiểm định thực tại và ảnh hưởng đến sinh hoạt.
2. Đánh giá an toàn và nhu cầu y khoa: chú ý nguy cơ tự hại/gây hại, không tự chăm sóc được, kích động, sảng hoặc bệnh cấp. Không chờ đủ dữ kiện chẩn đoán mới đáp ứng một nhu cầu cấp thiết.
3. Xác định dữ kiện còn thiếu: thời gian khởi phát, những đợt trước, giai đoạn khí sắc, thuốc/chất, chức năng nền và hồ sơ y khoa.
4. Đối chiếu các chẩn đoán cụ thể: ghi rõ tiêu chuẩn nào đã có bằng chứng và tiêu chuẩn nào chưa xác định; không dùng F28/F29 chỉ để tránh việc đánh giá này.
5. Nếu dùng F28, ghi lý do thực sự: ví dụ ảo thanh dai dẳng không kèm đặc điểm khác, sau khi đã xem xét toàn bộ bệnh cảnh. Nếu chưa đủ thông tin, ghi nhận giới hạn đó thay vì dựng một lý do chắc chắn.
6. Thống nhất kế hoạch theo dõi: phối hợp bác sĩ tâm thần, bổ sung thông tin với sự đồng thuận phù hợp và cập nhật chẩn đoán khi diễn tiến rõ hơn. Giải thích với thân chủ rằng việc rà lại nhận định là một phần của đánh giá.

Nguồn và cách dùng thuật ngữ

American Psychiatric Association. (2022). DSM-5-TR, “Other Specified Schizophrenia Spectrum and Other Psychotic Disorder” và “Unspecified Schizophrenia Spectrum and Other Psychotic Disorder”, tr. 138. Nội dung được diễn giải từ bản tiếng Anh.

“Biệt định khác” được dùng nhất quán cho other specified; “không biệt định” cho unspecified. Một số tài liệu tiếng Việt dùng “khác được xác định” và “không xác định”. Thư viện giữ tên tiếng Anh để người đọc đối chiếu, tránh hiểu “không xác định” là hoàn toàn không biết có biểu hiện lâm sàng nào.

Ảnh minh họa: SHVETS production / Pexels; không mô tả người có chẩn đoán loạn thần.