Căng trương lực (catatonia) là một hội chứng rối loạn tâm thần vận động rõ rệt. Người bệnh có thể rất ít vận động, ít đáp ứng, giữ những tư thế bất thường; cũng có thể kích động không chịu ảnh hưởng của kích thích bên ngoài. Vì biểu hiện có thể thay đổi theo thời điểm, một lần quan sát thấy người bệnh vẫn nói hoặc đi lại không đủ để loại trừ hội chứng này.

Hiểu đúng vị trí của căng trương lực trong DSM-5-TR

Căng trương lực không chỉ xuất hiện trong tâm thần phân liệt. Hội chứng này có thể gặp trong rối loạn phát triển thần kinh, rối loạn loạn thần, rối loạn lưỡng cực, trầm cảm và các rối loạn tâm thần khác, hoặc là hậu quả của bệnh lý cơ thể. Thuốc cũng có thể liên quan đến những bệnh cảnh cần được phân biệt. DSM-5-TR tổ chức thành ba mục: căng trương lực đi kèm rối loạn tâm thần khác, rối loạn căng trương lực do bệnh lý cơ thể khác, và căng trương lực không biệt định.

Điều cần xác định không chỉ là có bao nhiêu dấu hiệu, mà còn là nguyên nhân, thay đổi so với trạng thái nền và tình trạng an toàn hiện tại. Bất động kéo dài hoặc không ăn uống có thể dẫn đến mất nước, suy dinh dưỡng, loét do tì đè và huyết khối. Kích động, sốt hoặc bất thường thần kinh thực vật cũng cần được đánh giá y khoa kịp thời.

Nắm logic chẩn đoán theo DSM-5-TR

Căng trương lực là một hội chứng tâm thần vận động có thể xuất hiện trong nhiều bệnh cảnh. Người đó có thể bất động, ít đáp ứng hoặc không nói, nhưng cũng có thể có những vận động và kích động bất thường. Không nên hiểu tên gọi này chỉ là cơ thể cứng lại, hay mặc định đây luôn là một thể tâm thần phân liệt.

Đánh giá cần nhận diện tổ hợp dấu hiệu qua khám chuyên môn và so sánh với trạng thái thường ngày. Sự khác nhau giữa giữ tư thế, giữ nguyên dáng và uốn sáp có ý nghĩa khi khám; không nên tự thử các dấu hiệu bằng cách tác động cơ thể tại nhà.

Ít đáp ứng không tự có nghĩa người đó không hợp tác. Khi kèm giảm ăn uống, bất động kéo dài hoặc thay đổi ý thức, cần ưu tiên đánh giá y khoa và những biến chứng có thể xảy ra. Với người có khác biệt phát triển từ trước, sự thay đổi mới về vận động và chức năng đặc biệt quan trọng.

Tra danh sách dấu hiệu và điều kiện áp dụng trong DSM-5-TR, tr. 134–138. Counselor có thể mô tả những gì quan sát được và thời điểm thay đổi để hỗ trợ người khám.

F06.1 · Căng trương lực đi kèm rối loạn tâm thần khác

Catatonia Associated With Another Mental Disorder (Catatonia Specifier)

Dùng khi bệnh cảnh nổi bật bởi ít nhất ba biểu hiện trong danh sách trên, trong diễn tiến của một rối loạn tâm thần phù hợp. Trước khi quy hội chứng cho rối loạn tâm thần, cần đánh giá những nguyên nhân y khoa, thuốc và đặc biệt hội chứng ác tính do thuốc an thần kinh.

Ghi mã và tên rối loạn tâm thần đi kèm trước, sau đó F06.1 và tên căng trương lực gắn với rối loạn ấy. Ví dụ theo cấu trúc DSM: F25.1 rối loạn phân liệt cảm xúc, thể trầm cảm; F06.1 căng trương lực đi kèm rối loạn phân liệt cảm xúc. Không mặc định đây là một “thể tâm thần phân liệt” chỉ vì có căng trương lực.

F06.1 · Căng trương lực do bệnh lý cơ thể khác

Catatonic Disorder Due to Another Medical Condition. Chẩn đoán này đặt trọng tâm vào bằng chứng hội chứng liên quan trực tiếp về sinh lý bệnh với một bệnh lý cơ thể. Cần phối hợp bệnh sử, khám và thăm dò phù hợp; sự đồng thời của hai tình trạng chưa đủ xác nhận nguyên nhân.

Cần phân biệt bệnh cảnh tâm thần khác, sảng và các nguyên nhân y khoa cần xử lý. Theo hướng dẫn ghi mã, tên và mã bệnh lý cơ thể được ghi trước mã F06.1. Tra đầy đủ điều kiện trong mục tr. 134–138.

Căng trương lực không biệt định

Unspecified Catatonia

Dùng khi các biểu hiện đặc trưng gây khổ sở hoặc suy giảm chức năng đáng kể nhưng bản chất rối loạn tâm thần/bệnh cơ thể nền chưa rõ, chưa đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn căng trương lực, hoặc chưa đủ thông tin để đưa ra chẩn đoán cụ thể hơn, chẳng hạn trong bối cảnh cấp cứu.

Theo hướng dẫn mã hóa trong DSM-5-TR 2022, ghi R29.818 trước, rồi F06.1 căng trương lực không biệt định. Đây không phải kết luận nguyên nhân đã được làm rõ; cần tiếp tục đánh giá khi có thêm thông tin. Không áp yêu cầu “đã đủ 3 dấu hiệu” cho mọi trường hợp của mục không biệt định, vì chính mục này bao gồm cả bệnh cảnh chưa đạt đủ tiêu chuẩn.

Những phân biệt dễ nhầm

• Giữ nguyên dáng, giữ tư thế và uốn sáp: cần phân biệt tư thế được tạo thụ động, tư thế tự duy trì, và tính chất kháng lực khi khám.
• Sảng: theo DSM-5-TR, không đặt riêng chẩn đoán căng trương lực do bệnh lý cơ thể nếu các biểu hiện chỉ có trong sảng, dù dấu hiệu căng trương lực có thể được quan sát ở người bị sảng.
• Rối loạn vận động do thuốc: tư thế bất thường có thể do loạn trương lực cấp; cần rà thuốc đang dùng và diễn tiến sau dùng thuốc.
• Hội chứng ác tính do thuốc an thần kinh (neuroleptic malignant syndrome): cần đặc biệt lưu ý khi có sốt, thay đổi dấu hiệu sinh tồn hoặc bất thường xét nghiệm trong bối cảnh dùng thuốc. Đây là vấn đề y khoa cấp, không trì hoãn để hoàn tất phỏng vấn tham vấn.
• Ít nói, từ chối hoặc chậm chạp đơn độc: không đủ để kết luận căng trương lực; cần toàn bộ cụm triệu chứng và bối cảnh.

Hướng dẫn đánh giá và phối hợp chăm sóc

Phần này được tổng hợp cho thực hành tham vấn cho thực hành tham vấn, tách biệt với tiêu chuẩn DSM.

1. Ưu tiên đánh giá y khoa sớm. Khi nghi căng trương lực, đặc biệt kèm không ăn uống, bất động, kích động, sốt hoặc giảm đáp ứng, phối hợp cơ sở y tế thay vì chờ buổi tham vấn kế tiếp.
2. Ghi mô tả quan sát. Nêu người bệnh làm gì, đáp ứng ra sao, thời điểm và độ kéo dài. Tránh ghi “không hợp tác” như một giải thích nguyên nhân.
3. Làm rõ trạng thái nền và khởi phát. Hỏi gia đình về thay đổi vận động, lời nói, tự chăm sóc và ăn uống; tìm những giai đoạn triệu chứng dao động hoặc đã xuất hiện trước đây.
4. Rà bối cảnh bệnh và thuốc. Thu thập tiền sử thần kinh, nội khoa, triệu chứng khí sắc/loạn thần, thuốc và chất liên quan; chuyển dữ kiện cho bác sĩ. Không tự thử thuốc hay thao tác vận động để xác nhận chẩn đoán.
5. Phân loại sau khi đủ dữ kiện. Phân biệt đi kèm rối loạn tâm thần, do bệnh cơ thể, hoặc chưa biệt định; ghi rõ điều còn chưa xác định.
6. Hỗ trợ liên tục. Duy trì giao tiếp bình tĩnh, tôn trọng, phối hợp người chăm sóc với sự đồng thuận phù hợp và theo dõi chức năng sau giai đoạn cấp.

Nguồn và thuật ngữ

American Psychiatric Association. (2022). DSM-5-TR, “Catatonia” và ba mục liên quan, tr. 134–138. Các tiêu chuẩn và cách mã hóa được diễn giải từ bản tiếng Anh.

Đối chiếu cách gọi “sững sờ”, “uốn sáp”, “phủ định”, “nhại lời”, “nhại động tác” với Bệnh viện Tâm thần TP.HCM. Bài nguồn sử dụng hệ DSM-IV; chỉ tham khảo thuật ngữ, không dùng tiêu chuẩn cũ thay cho DSM-5-TR. Tính cấp thiết của đánh giá y khoa được đối chiếu với Bệnh viện Tâm thần Trung ương 1.

Ảnh minh họa: MART PRODUCTION / Pexels; không mô tả một người được chẩn đoán căng trương lực.