Rối loạn phân liệt cảm xúc (Schizoaffective Disorder) được xác định bằng mối quan hệ theo thời gian giữa triệu chứng loạn thần và các giai đoạn khí sắc. Không thể chẩn đoán chỉ vì một người vừa có hoang tưởng, vừa buồn bã hoặc kích thích trong cùng một buổi gặp. Cần dựng lại diễn tiến của toàn bộ bệnh cảnh.

Hiểu đúng bệnh cảnh

Rối loạn này có một giai đoạn bệnh liên tục, trong đó các triệu chứng đáp ứng tiêu chuẩn A của tâm thần phân liệt xuất hiện đồng thời với một giai đoạn trầm cảm chủ yếu hoặc hưng cảm. Đồng thời, trong diễn tiến phải có khoảng hoang tưởng hoặc ảo giác kéo dài ít nhất hai tuần mà không có giai đoạn khí sắc chủ yếu. Các giai đoạn khí sắc đạt đủ tiêu chuẩn phải chiếm phần lớn thời gian của giai đoạn hoạt động và tồn lưu của bệnh.

Người bệnh có thể gặp khó khăn trong công việc, quan hệ, tự chăm sóc và nhận thức. Mức độ ảnh hưởng rất khác nhau. Suy giảm chức năng cần được đánh giá để tổ chức hỗ trợ, nhưng không phải một tiêu chuẩn bắt buộc độc lập như ở tâm thần phân liệt. Cũng không tự động áp dụng yêu cầu sáu tháng của tâm thần phân liệt cho chẩn đoán này.

Nắm logic chẩn đoán theo DSM-5-TR

Phân liệt cảm xúc không được xác định chỉ bằng việc một người vừa trầm cảm vừa có loạn thần tại cùng một buổi gặp. Điểm quyết định là mối quan hệ theo thời gian giữa các giai đoạn khí sắc đầy đủ và triệu chứng loạn thần trong toàn đợt bệnh.

Cần tìm hiểu có thời kỳ loạn thần xuất hiện khi không có một giai đoạn khí sắc đầy đủ hay không, và các giai đoạn khí sắc chiếm tỷ trọng ra sao trong tổng diễn tiến hoạt động và tồn dư. Điều này giúp phân biệt với rối loạn khí sắc có đặc điểm loạn thần và tâm thần phân liệt có triệu chứng trầm cảm đi kèm.

Việc chỉ ghi “buồn”, “cáu gắt” hoặc “vui bất thường” chưa đủ xác nhận một giai đoạn khí sắc. Cần đối chiếu bệnh cảnh khí sắc riêng; DSM-5-TR còn có ghi chú quan trọng về khí sắc trầm khi xem xét giai đoạn trầm cảm trong chẩn đoán này.

Hồ sơ trước đây và thông tin từ người hiểu rõ diễn tiến thường cần thiết vì ký ức về từng đợt có thể không đầy đủ. Nếu chưa đủ dữ kiện, nên ghi rõ giới hạn thay vì suy đoán tỷ trọng thời gian. Tra tiêu chuẩn đầy đủ và các thể ở tr. 121–126.

Hai thể và mã chẩn đoán

F25.0 · Thể lưỡng cực (bipolar type)

Dùng khi bệnh cảnh có một giai đoạn hưng cảm. Các giai đoạn trầm cảm chủ yếu có thể xuất hiện thêm, nhưng không bắt buộc. Không đổi sang thể này chỉ vì có kích thích, cảm xúc thay đổi nhanh hoặc vài triệu chứng hưng cảm nhẹ chưa đủ tiêu chuẩn hưng cảm.

F25.1 · Thể trầm cảm (depressive type)

Dùng khi bệnh cảnh chỉ có các giai đoạn trầm cảm chủ yếu, không có giai đoạn hưng cảm. Vẫn phải đáp ứng toàn bộ A–D, bao gồm yêu cầu khí sắc trầm và khoảng hoang tưởng/ảo giác ngoài giai đoạn khí sắc.

Các biệt định bổ sung

Diễn tiến

Chỉ sử dụng các biệt định sau khi rối loạn đã kéo dài ít nhất một năm và phù hợp với các tiêu chuẩn diễn tiến:

• Đợt đầu, hiện đang cấp (first episode, currently in acute episode): lần đầu đáp ứng tiêu chuẩn triệu chứng và thời gian.
• Đợt đầu, hiện thuyên giảm một phần (currently in partial remission): cải thiện được duy trì nhưng vẫn còn đáp ứng một phần tiêu chuẩn.
• Đợt đầu, hiện thuyên giảm hoàn toàn (currently in full remission): không còn triệu chứng đặc hiệu sau đợt trước.
• Nhiều đợt (multiple episodes): ít nhất hai đợt, có thuyên giảm xen giữa; ghi rõ đang cấp, thuyên giảm một phần hay hoàn toàn.
• Liên tục (continuous): triệu chứng đạt ngưỡng hiện diện trong phần lớn diễn tiến, với các thời kỳ dưới ngưỡng tương đối rất ngắn.
• Không biệt định (unspecified): chưa xác định được kiểu diễn tiến.

Căng trương lực và mức độ triệu chứng

Kèm căng trương lực (with catatonia): ghi khi đáp ứng tiêu chuẩn căng trương lực đi kèm rối loạn tâm thần khác; dùng thêm mã F06.1.

Có thể đánh giá mức độ hoang tưởng, ảo giác, lời nói vô tổ chức, hành vi tâm thần vận động bất thường và triệu chứng âm tính theo thang 0–4, dựa trên biểu hiện nặng nhất trong bảy ngày gần đây. DSM-5-TR không bắt buộc dùng biệt định mức độ này để xác lập chẩn đoán. Vẫn cần đánh giá riêng hưng cảm, trầm cảm và nhận thức.

Chẩn đoán phân biệt: tập trung vào dòng thời gian

Trầm cảm hoặc lưỡng cực có đặc điểm loạn thần

Nếu hoang tưởng/ảo giác chỉ xuất hiện trong các giai đoạn khí sắc chủ yếu, cân nhắc rối loạn khí sắc kèm đặc điểm loạn thần. Tiêu chuẩn B của phân liệt cảm xúc yêu cầu một khoảng ít nhất hai tuần có hoang tưởng/ảo giác khi không có giai đoạn khí sắc chủ yếu; cần tìm bằng chứng cụ thể cho khoảng này.

Tâm thần phân liệt

Khi các giai đoạn khí sắc chỉ chiếm phần nhỏ của toàn bộ giai đoạn hoạt động và tồn lưu, tiêu chuẩn C của phân liệt cảm xúc không được đáp ứng. Cần đối chiếu đầy đủ tiêu chuẩn tâm thần phân liệt hoặc chẩn đoán khác, thay vì tự động kết luận chỉ từ một tỷ lệ.

Chất/thuốc, bệnh lý cơ thể và các tình trạng khác

Sảng, rối loạn nhận thức thần kinh, loạn thần do chất/thuốc và bệnh lý cơ thể có thể kèm thay đổi khí sắc. Những rối loạn loạn thần khác và rối loạn nhân cách cũng cần được phân biệt theo thời gian, mức triệu chứng và chức năng. Các đặc điểm văn hóa hoặc niềm tin cộng đồng không tự chúng là bằng chứng hoang tưởng.

Vì sao chẩn đoán có thể thay đổi?

Tỷ lệ thời gian có triệu chứng khí sắc so với toàn bộ bệnh cảnh có thể thay đổi khi theo dõi dài hơn. Bổ sung hồ sơ hoặc thông tin từ người gần gũi cũng có thể làm rõ những giai đoạn trước đây chưa biết. Việc rà lại chẩn đoán theo dữ kiện mới là cần thiết; không cố giữ một nhãn khi diễn tiến không còn phù hợp.

Hướng dẫn đánh giá dành cho người làm tham vấn

Quy trình dưới đây được tổng hợp cho thực hành tham vấn để hỗ trợ thu thập thông tin và phối hợp chuyên khoa.

1. Đánh giá nhu cầu và an toàn hiện tại. Tìm hiểu mức khổ sở, giấc ngủ, ăn uống, tự chăm sóc và hỗ trợ xã hội. Hỏi về tự hại, tuyệt vọng, ảo giác sai khiến hoặc hành động nguy hiểm khi có dấu hiệu liên quan; xử trí nguy cơ tức thời cùng dịch vụ y tế.
2. Lập hai dòng thời gian song song. Một dòng ghi loạn thần, một dòng ghi các giai đoạn khí sắc đạt đủ tiêu chuẩn. Đánh dấu khoảng chồng lấp, khoảng chỉ có loạn thần và giai đoạn tồn lưu.
3. Xác minh A và B riêng biệt. Tìm thời điểm đáp ứng tiêu chuẩn A của tâm thần phân liệt đồng thời với một giai đoạn khí sắc; sau đó xác minh khoảng hoang tưởng/ảo giác ít nhất hai tuần ngoài giai đoạn khí sắc chủ yếu.
4. Đánh giá C trên toàn bộ diễn tiến. Ghi những khoảng đã biết, những khoảng chỉ ước lượng và phần còn thiếu. Không tính mọi ngày buồn hoặc khó ngủ thành một giai đoạn trầm cảm chủ yếu.
5. Rà nguyên nhân và chức năng. Khai thác chất/thuốc, bệnh lý cơ thể, nhận thức, học tập/công việc và quan hệ. Phối hợp bác sĩ tâm thần để xác định chẩn đoán và kế hoạch điều trị.
6. Ghi kết luận có điều kiện và theo dõi. Chỉ ghi thể lưỡng cực/trầm cảm khi đủ bằng chứng; chỉ dùng biệt định diễn tiến khi đủ thời gian. Hẹn đánh giá lại khi có thông tin mới và thống nhất cách tìm hỗ trợ nếu triệu chứng tăng.

Thông tin từ hồ sơ và người gần gũi nên được thu thập với sự đồng thuận phù hợp. Giữ thái độ tôn trọng khi các nguồn kể khác nhau; sự khác biệt có thể phản ánh trí nhớ, nhận biết bệnh hoặc những giai đoạn người cung cấp thông tin không chứng kiến.