Rối loạn loạn thần do bệnh lý cơ thể khác (Psychotic Disorder Due to Another Medical Condition) có hoang tưởng hoặc ảo giác nổi trội được xác định là hậu quả sinh lý bệnh trực tiếp của một bệnh lý cơ thể. Chẩn đoán đòi hỏi bằng chứng về quan hệ nguyên nhân; việc một người vừa mắc bệnh cơ thể vừa có triệu chứng loạn thần chưa đủ để kết luận.

Hiểu đúng mối liên hệ với bệnh lý cơ thể

Một số bệnh thần kinh, nội tiết, chuyển hóa, tự miễn hoặc nhiễm trùng có thể gây triệu chứng loạn thần. DSM-5-TR nêu nhiều khả năng như động kinh, bệnh mạch máu não, bệnh tuyến giáp, rối loạn điện giải hoặc viêm não tự miễn. Những ví dụ này định hướng đánh giá nguyên nhân, không có nghĩa người mắc các bệnh đó đều sẽ có loạn thần.

Ảo giác có thể thuộc bất kỳ giác quan nào. Hoang tưởng cũng có nhiều chủ đề. Một kiểu ảo giác hoặc nội dung niềm tin không đủ để khẳng định nguồn gốc cơ thể hay tâm thần; cần tích hợp diễn tiến, khám và dữ kiện cận lâm sàng. Diễn tiến có thể thoáng qua, tái diễn cùng các đợt bệnh cơ thể hoặc kéo dài.

Nắm logic chẩn đoán theo DSM-5-TR

Trọng tâm là có bằng chứng cho thấy hoang tưởng hoặc ảo giác liên quan trực tiếp về sinh lý bệnh với một bệnh lý cơ thể. Việc hai tình trạng cùng xuất hiện chưa đủ chứng minh quan hệ này. Cần kết hợp diễn tiến, bệnh sử, khám và các thăm dò phù hợp do người có chuyên môn thực hiện.

Thời điểm khởi phát bất thường, sự thay đổi nhận thức hoặc triệu chứng thần kinh đi kèm có thể gợi ý cần khảo sát y khoa. Tuy nhiên, tuổi khởi phát hoặc dạng ảo giác riêng lẻ không phải bằng chứng xác nhận nguyên nhân.

Cần phân biệt với sảng, tác động của thuốc điều trị và những rối loạn tâm thần độc lập. Phản ứng tâm lý trước việc mắc bệnh cơ thể cũng khác với tình trạng do tác động sinh lý trực tiếp của bệnh.

Counselor có thể ghi nhận thay đổi, thông tin thuốc và khả năng tự chăm sóc để phối hợp đánh giá. Tra tiêu chuẩn đầy đủ, cách chọn mã và ghi bệnh lý nguyên nhân tại DSM-5-TR, tr. 131–134.

Mã theo triệu chứng chiếm ưu thế

F06.2 · Kèm hoang tưởng (with delusions)

Dùng khi hoang tưởng là triệu chứng chiếm ưu thế. Tên chẩn đoán cần nêu bệnh lý cơ thể gây ra rối loạn, thay vì chỉ ghi mã F06.2 mà không làm rõ nguyên nhân.

F06.0 · Kèm ảo giác (with hallucinations)

Dùng khi ảo giác là triệu chứng chiếm ưu thế. DSM-5-TR lưu ý rằng nhìn chung không đặt chẩn đoán này khi người đó vẫn giữ khả năng kiểm tra thực tại đối với ảo giác và nhận biết chúng xuất phát từ bệnh lý cơ thể.

Thứ tự ghi chẩn đoán

Bệnh lý cơ thể được ghi tên và mã riêng, ngay trước rối loạn loạn thần do bệnh đó. Cấu trúc ghi nhận: [mã và tên bệnh lý cơ thể]; [F06.2 hoặc F06.0] rối loạn loạn thần do [tên bệnh], kèm [hoang tưởng/ảo giác]. Mã bệnh nền phải được xác định theo chẩn đoán y khoa thực tế.

Mức độ hiện tại

Có thể đánh giá định lượng các triệu chứng loạn thần theo thang DSM-5-TR ở Section III, dựa trên mức nặng nhất trong bảy ngày gần đây. Phần biệt định của mục này nêu hoang tưởng, ảo giác, hành vi tâm thần vận động bất thường và triệu chứng âm tính. Không bắt buộc dùng biệt định mức độ để xác lập chẩn đoán. Cần đánh giá thêm nhận thức, hưng cảm và trầm cảm.

Các tình trạng cần phân biệt

Sảng và rối loạn nhận thức thần kinh

Thay đổi chú ý, mức độ tỉnh táo hoặc trạng thái lú lẫn cấp cần được đánh giá y khoa sớm. Nếu triệu chứng chỉ có trong sảng, chúng được xem trong bệnh cảnh sảng. Với rối loạn nhận thức thần kinh, cách ghi nhận triệu chứng loạn thần phụ thuộc đánh giá nguyên nhân và bệnh cảnh; không tự động thêm chẩn đoán F06.0/F06.2 cho mọi người có sa sút trí tuệ và ảo giác.

Loạn thần do chất hoặc thuốc

Thuốc được dùng điều trị bệnh cơ thể có thể là nguyên nhân riêng. Cần xem thời điểm bắt đầu, thay đổi hoặc ngừng thuốc, cũng như chất dùng ngoài chỉ định. Chỉ khi có căn cứ xác định cả bệnh lý cơ thể và chất/thuốc cùng góp phần gây rối loạn mới cân nhắc ghi cả hai chẩn đoán. Người làm tham vấn không tự yêu cầu thân chủ ngừng thuốc để “thử nguyên nhân”.

Rối loạn loạn thần nguyên phát và khí sắc có loạn thần

Tâm thần phân liệt, rối loạn hoang tưởng, phân liệt cảm xúc và rối loạn khí sắc kèm đặc điểm loạn thần cần được đối chiếu. Tuổi khởi phát không điển hình, ảo giác thị giác hoặc khứu giác có thể gợi yêu cầu đánh giá nguyên nhân cơ thể kỹ hơn, nhưng không phải dấu hiệu đặc hiệu để tự kết luận.

Phản ứng tâm lý trước bệnh nặng

Khủng hoảng, sợ hãi hoặc một đợt loạn thần sau tin mắc bệnh nặng không đồng nghĩa bệnh cơ thể trực tiếp gây loạn thần. Phân biệt quan hệ tâm lý với quan hệ sinh lý bệnh là phần quan trọng của tiêu chuẩn B và C.

Hướng dẫn đánh giá và phối hợp chuyên môn

Phần dưới được tổng hợp cho thực hành tham vấn cho người làm tham vấn; xác định nguyên nhân y khoa cần phối hợp với bác sĩ.

1. Nhận diện tình trạng cần đánh giá khẩn cấp. Khi có lú lẫn mới xuất hiện, giảm tỉnh táo, co giật, triệu chứng thần kinh mới, không bảo đảm nhu cầu cơ bản hoặc nguy cơ gây hại tức thời, ưu tiên hỗ trợ y tế.
2. Mô tả hoang tưởng và ảo giác. Ghi thời điểm, giác quan liên quan, nội dung, mức chắc chắn, khả năng nhận biết trải nghiệm và tác động đến đời sống. Không kết luận nguyên nhân chỉ từ một kiểu triệu chứng.
3. Dựng dòng thời gian sức khỏe. Đặt các mốc loạn thần cạnh mốc khởi phát/tăng giảm bệnh cơ thể, bắt đầu/thay đổi thuốc, dùng chất và điều trị. Ghi cả những khoảng triệu chứng không song hành.
4. Thu thập hồ sơ phù hợp. Với sự đồng thuận, đối chiếu kết quả khám, chẩn đoán bệnh nền và thông tin người chăm sóc. Chuyển những dữ kiện còn thiếu cho bác sĩ xem xét; không đề xuất một danh sách xét nghiệm cố định cho mọi trường hợp.
5. Đánh giá chức năng, cảm xúc và hỗ trợ. Khảo sát tự chăm sóc, giấc ngủ, công việc, trầm cảm, hưng cảm, nhận thức và khả năng tiếp cận chăm sóc. Ghi rõ điều thân chủ và gia đình đang cần hỗ trợ.
6. Theo dõi sau can thiệp y khoa. Cập nhật triệu chứng và chức năng theo diễn tiến bệnh nền. Việc bệnh cơ thể cải thiện không bảo đảm loạn thần sẽ hết ngay; những triệu chứng còn lại vẫn cần theo dõi và phối hợp chuyên khoa.