Cần bằng chứng về hành vi lừa dối

Rối loạn giả bệnh liên quan đến việc làm sai lệch hoặc gây ra biểu hiện bệnh, chấn thương hay suy giảm, cùng việc trình bày bản thân hoặc người khác như đang mắc bệnh. Chẩn đoán cần xác định hành vi lừa dối; không thể suy ra chỉ vì triệu chứng khó giải thích, thân chủ có kiến thức y khoa hoặc lời kể thay đổi.

Động lực nội tâm có thể khó làm rõ. DSM không yêu cầu người đánh giá phải giải thích được toàn bộ động cơ, nhưng đòi hỏi phân biệt với tình huống hành vi chủ yếu nhằm một lợi ích bên ngoài rõ ràng và với những bệnh cảnh như hoang tưởng. Một người có rối loạn này vẫn có thể đồng thời mắc bệnh cơ thể thật.

Áp đặt lên bản thân — imposed on self

Ở dạng này, người đó trình bày chính mình là người bệnh. Mã tham khảo F68.10. Việc thừa nhận hành vi có thể không xảy ra trong buổi gặp; counselor không cần biến cuộc tham vấn thành một cuộc đối chất để có lời thú nhận. Trước hết cần mô tả điều gì đã biết, điều gì cần kiểm chứng và nguy cơ hiện tại.

Áp đặt lên người khác — imposed on another

Ở dạng này, hành vi làm sai lệch hoặc gây bệnh hướng vào một người khác, thường là người đang được chăm sóc. Mã F68.A được ghi cho người thực hiện hành vi, không phải người bị hại. Người bị hại cần được đánh giá sức khỏe và bảo vệ phù hợp. Không chờ đủ một chẩn đoán tâm thần mới xử lý nguy cơ gây hại rõ ràng.

Khung ghi nhận dành cho counselor

Chẩn đoán phân biệt

Giả vờ bệnh vì lợi ích bên ngoài (malingering) không đồng nhất với rối loạn giả bệnh. Cần xem toàn bộ hoàn cảnh thay vì dùng việc có một lợi ích nào đó để kết luận vội. Trong rối loạn triệu chứng cơ thể hoặc triệu chứng thần kinh chức năng, việc trải nghiệm và trình bày triệu chứng không tự cung cấp bằng chứng lừa dối.

Tự gây tổn thương cũng không mặc nhiên là giả bệnh: mục đích và cách trình bày có thể hoàn toàn khác. Một niềm tin bệnh tật trong loạn thần cần đánh giá theo cấu trúc niềm tin và bệnh cảnh, không xem như người đó cố tình nói sai.

Giữ quan hệ hỗ trợ nhưng không bỏ qua nguy cơ

Thái độ bình tĩnh, không làm nhục và ranh giới rõ giúp giảm đối đầu. Tránh công khai buộc tội khi chưa có cơ sở; đồng thời không xác nhận những thông tin chưa được kiểm chứng như sự thật. Những quyết định về xét nghiệm, nhập viện hoặc thay đổi điều trị thuộc nhóm chuyên môn y khoa.

Trong hồ sơ, ưu tiên mô tả hành vi và kế hoạch an toàn. Không dùng nhãn chẩn đoán như lời giải thích cho mọi biểu hiện tương lai. Nếu nghi ngờ liên quan trẻ em hoặc người phụ thuộc, cần phối hợp theo quy trình bảo vệ hiện hành của cơ sở và địa phương, với sự giám sát chuyên môn phù hợp.

Tra cứu DSM-5-TR

Nguồn chính: American Psychiatric Association (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). Bài diễn giải có chọn lọc; khi xác lập chẩn đoán cần đối chiếu tiêu chuẩn đầy đủ và ghi chú trong sách. Trang in khác số trang PDF. Câu hỏi và ví dụ thực hành không phải công cụ chuẩn hóa. Mã tham khảo theo bản 2022, trừ phần cập nhật nêu rõ; đối chiếu hệ thống mã tại cơ sở.

Ảnh minh họa: Pexels; không ngụ ý người trong ảnh có chẩn đoán.