Hiểu “nhân dạng” trong bệnh cảnh phân ly

Rối loạn nhân dạng phân ly liên quan đến sự gián đoạn rõ rệt trong cảm nhận về bản thân và khả năng làm chủ hành động, với từ hai trạng thái nhân dạng trở lên, đi cùng những khoảng trống ký ức tái diễn vượt quá sự quên thông thường. Trải nghiệm có thể kín đáo, gây bối rối và khó mô tả; không nhất thiết xuất hiện như một sự chuyển đổi kịch tính mà người ngoài dễ nhận thấy.

Tên gọi “đa nhân cách” vẫn gặp trong ngôn ngữ phổ thông, nhưng dễ khiến người đọc hình dung các nhân vật tách biệt như trên phim. Trong đánh giá, nên tập trung vào trải nghiệm và chức năng thực tế. Thuật ngữ rối loạn nhân dạng phân ly cũng được dùng trong báo cáo ca bệnh của Tạp chí Nghiên cứu Y học; một ca bệnh không đại diện cho mọi người có rối loạn.

Những điều không đủ để kết luận DID

Thay đổi tâm trạng, có nhiều vai trò xã hội, tự nói chuyện hoặc thấy mình khác khi ở các môi trường khác nhau không tự xác nhận rối loạn. DSM không đòi hỏi mỗi trạng thái phải có tên riêng, trang phục riêng hoặc được biểu diễn trước người đánh giá. Ở trẻ em, cần phân biệt với bạn tưởng tượng và trò chơi tưởng tượng phù hợp phát triển.

Một thực hành văn hóa hoặc tôn giáo được cộng đồng chấp nhận không tự động là bệnh lý. Những trải nghiệm được kể bằng ngôn ngữ “nhập”, “bị điều khiển” cần được hiểu trong bối cảnh, với sự chú ý đến tính không tự nguyện, khổ sở và suy giảm. Không vội xác nhận cách giải thích siêu nhiên, cũng không phủ nhận trải nghiệm của thân chủ.

Phỏng vấn theo trải nghiệm cụ thể

Không yêu cầu “gọi một nhân dạng khác ra”, gợi tên cho các trạng thái hoặc dẫn dắt việc tìm ký ức sang chấn. Có thể đối chiếu thông tin từ nguồn khác khi được đồng ý và phù hợp bảo mật, nhưng phải phân biệt lời kể, quan sát và bằng chứng độc lập. Sàng lọc phân ly có thể hỗ trợ định hướng; không thay cho đánh giá chuyên sâu.

Chẩn đoán phân biệt cần thời gian

Ghi nhận và hỗ trợ

Mã tham khảo là F44.81. Chẩn đoán cần người có năng lực phù hợp, thường dựa trên đánh giá lặp lại và loại trừ có căn cứ. Không thể kết luận một người giả vờ chỉ vì biểu hiện giống nội dung trên mạng; cũng không dùng tự nhận trên mạng như bằng chứng đủ để chẩn đoán.

Counselor nên ưu tiên an toàn, sự ổn định trong sinh hoạt, khả năng nhận biết trạng thái quá tải và kế hoạch hỗ trợ giữa các buổi. Nếu thân chủ mất định hướng, hỗ trợ họ nhận biết không gian và thời điểm hiện tại theo cách họ thấy dễ chịu. Không ép hồi tưởng để tìm một nguyên nhân giả định. Phối hợp chuyên khoa có kinh nghiệm về phân ly khi bệnh cảnh phức tạp; bản thân tên DID không cho phép suy ra người đó nguy hiểm đối với người khác.

Tra cứu DSM-5-TR

Nguồn chính: American Psychiatric Association (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). Bài diễn giải có chọn lọc; khi xác lập chẩn đoán cần đối chiếu tiêu chuẩn đầy đủ và ghi chú trong sách. Trang in khác số trang PDF. Câu hỏi và ví dụ thực hành không phải công cụ chuẩn hóa. Mã tham khảo theo bản 2022; đối chiếu hệ thống mã tại cơ sở.

Ảnh minh họa: Pexels; không ngụ ý người trong ảnh có chẩn đoán.