Lo âu khi xa người thân có thể là một phần bình thường của phát triển và của những giai đoạn chuyển tiếp. Rối loạn lo âu chia ly được xem xét khi nỗi sợ xa người gắn bó vượt quá điều phù hợp với mức phát triển, kéo dài và gây khổ sở hoặc cản trở cuộc sống. Rối loạn này có thể xuất hiện cả ở người lớn; không bắt buộc phải có khởi phát từ thời thơ ấu.

Trọng tâm là nỗi sợ chia xa

Điểm cần hiểu là ý nghĩa của việc phải xa nhau. Một trẻ có thể không muốn đến trường vì sợ điều xấu xảy ra với mẹ khi mình vắng nhà. Một người lớn có thể liên tục kiểm tra điện thoại, khó đi công tác hoặc thay đổi lịch làm để luôn ở gần người thân. Những biểu hiện khác nhau này có thể cùng xoay quanh lo sợ mất kết nối hoặc không thể gặp lại người gắn bó.

Mốc thời gian là một phần của đánh giá, không phải thời gian phải chờ để hỗ trợ. DSM-5-TR cho phép cân nhắc linh hoạt mốc ở người lớn; tiêu chuẩn đầy đủ và các điều kiện khác nằm tại tr.217–218. Không dùng riêng số tuần hoặc số tháng để kết luận.

Biểu hiện có thể bị hiểu nhầm

Ở trẻ, lo âu có thể xuất hiện như đau bụng trước giờ đi học, khó ngủ riêng, bám theo người chăm sóc hoặc nổi giận khi phải tách ra. Việc trẻ có lúc tức giận không tự chứng minh một rối loạn chống đối. Cần hỏi phản ứng ấy có chủ yếu xảy ra trong tình huống chia xa hay còn hiện diện rộng khắp những bối cảnh khác.

Ở người lớn, nhu cầu liên lạc liên tục hoặc lo cho sự an toàn của người thân có thể được mô tả là “tính hay lo”. Điều cần khai thác là mức khó kiểm soát, nỗi đau khổ và những lựa chọn đã bị giới hạn. Việc sống cùng gia đình hoặc duy trì quan hệ gắn bó không phải dấu hiệu bệnh lý tự thân.

Cùng né tránh, nhưng có thể khác nỗi sợ

Chẩn đoán phân biệt không phải chọn một tên rồi loại bỏ mọi tên khác. Khi nhiều bệnh cảnh cùng đáp ứng điều kiện, chúng có thể đồng diễn. Cũng cần xem xét đau buồn sau mất mát, trầm cảm, bệnh cơ thể và những khó khăn phát triển liên quan.

Đọc trong bối cảnh gia đình và văn hóa

Kỳ vọng về ngủ riêng, đi học xa nhà hoặc rời gia đình ở tuổi trưởng thành không giống nhau giữa các cộng đồng. Đánh giá cần xem điều gì là bình thường và có ý nghĩa trong gia đình đó, đồng thời hỏi liệu nỗi sợ đang cản trở những hoạt động người đó mong muốn hoặc cần thực hiện hay không.

Một nguy cơ có thật — bạo lực, bắt nạt, bệnh nặng của người thân hoặc môi trường đi lại không an toàn — phải được hiểu trước khi nhận định nỗi sợ là quá mức. Không biến tiêu chuẩn về mức độ phù hợp phát triển thành một yêu cầu độc lập cứng nhắc.

Lưu ý cho counselor

1. Hỏi câu chuyện trước, hành vi sau. “Nếu phải xa người đó, điều gì bạn lo sẽ xảy ra nhất?” giúp xác định trọng tâm hơn câu hỏi “Bạn có bám người thân không?”.
2. Vẽ bản đồ tình huống. Ai là người gắn bó chính; xa trong bao lâu; ở đâu; có điều gì làm mức lo thay đổi. Ghi cả lúc có thể tách ra tương đối dễ.
3. Thu thập nhiều góc nhìn. Khi làm việc với trẻ, lời trẻ, gia đình và nhà trường có thể khác nhau. Sự khác biệt này là dữ kiện để tìm hiểu, không phải lý do bỏ qua trải nghiệm của trẻ.
4. Đánh giá chức năng và cơ thể. Hỏi số buổi học/ngày làm bị ảnh hưởng, giấc ngủ, quan hệ và triệu chứng cơ thể. Triệu chứng cơ thể cần được khám khi phù hợp, không bị quy ngay là “tâm lý”.
5. Thống nhất hỗ trợ và theo dõi. Ghi những điều còn cần xác minh, phối hợp người chăm sóc/nhà trường khi có đồng thuận, và chuyển đánh giá chuyên sâu khi vượt phạm vi năng lực. Không dùng việc tách thân chủ khỏi người thân đột ngột như một phép thử chẩn đoán.

Mã tham khảo: F93.0 trong DSM-5-TR 2022. Mã không có nghĩa rối loạn chỉ được chẩn đoán ở trẻ. Điểm cốt lõi vẫn là nỗi sợ chia xa, mức phù hợp phát triển và ảnh hưởng thực tế.

Tra cứu DSM-5-TR

Tài liệu chính: American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). Nội dung tóm tắt và diễn giải có chọn lọc; các bảng giúp tổ chức thông tin, không thay thế tiêu chuẩn đầy đủ và ghi chú trong sách. Số trang là trang in, khác số trang của trình đọc PDF. Gợi ý phỏng vấn không phải công cụ chuẩn hóa. Mã tham khảo theo bản 2022; đối chiếu hệ thống mã áp dụng tại cơ sở.

Ảnh minh họa: Barbara Olsen / Pexels; không ngụ ý người trong ảnh có chẩn đoán.