Hiểu bệnh cảnh trong đời sống

Cờ bạc là rối loạn hành vi gây nghiện được mô tả trong chương này của DSM-5-TR. Mất kiểm soát, tiếp tục dù có hậu quả và những nỗ lực gỡ lại tiền thua có thể làm tổn hại tài chính, quan hệ và sức khỏe tâm thần. Chơi trò điện tử hay sử dụng internet nhiều không tự động là rối loạn cờ bạc.

Nắm logic của mục trong DSM-5-TR

DSM-5-TR tách rối loạn sử dụng chất, ngộ độc, cai và những rối loạn do chất/thuốc gây ra. Các mục có cơ chế và mã khác nhau; không thể gọi mọi khó khăn sau dùng chất là 'nghiện'. Hỏi loại chất, lượng, cách dùng, tần suất, thời điểm dùng gần nhất và tác động lên chức năng, an toàn, quan hệ.

Một người có thể vừa có rối loạn sử dụng chất vừa có trầm cảm, lo âu, loạn thần hoặc bệnh cơ thể. Cần dựng trục thời gian để xem biểu hiện xuất hiện trước, trong hay sau giai đoạn dùng và cai. Dùng nhiều chất hoặc thuốc kê đơn làm việc xác định nguyên nhân phức tạp hơn; kết luận cần dựa trên nhiều nguồn và theo dõi diễn tiến.

Diễn tiến, bối cảnh và chức năng

Tiếp cận không phán xét giúp người đó nói thật về lượng dùng và hoàn cảnh nguy cơ. Hỏi khả năng ngộ độc, cai nguy hiểm, tai nạn, tự hại, bạo lực và chăm sóc người phụ thuộc. Xác định mục tiêu của thân chủ, lựa chọn giảm hại hoặc điều trị phù hợp, và chuyển y khoa khi cần theo dõi cai hoặc bệnh cơ thể.

Những điểm dễ bị bỏ sót

Mẫu sử dụng chất được đánh giá qua mức mất kiểm soát, hậu quả và thay đổi hành vi theo thời gian, không chỉ một con số lượng dùng. Cùng một chất có thể liên quan ngộ độc, cai hoặc một rối loạn kéo dài; mã và chỉ dẫn khác nhau theo loại chất. Hỏi cả thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và các chất khác để không bỏ sót tương tác hoặc nguy cơ cấp.

Khi người bệnh muốn giảm hoặc ngừng, cần hỏi trải nghiệm cai trước đây. Một số hội chứng cai có thể nguy hiểm và cần theo dõi y khoa; người làm tham vấn không nên chỉ đưa lời khuyên 'ngừng ngay'. Nếu có loạn thần, trầm cảm hoặc lo âu, tiếp tục đánh giá sau giai đoạn ngộ độc/cai khi thích hợp để hiểu điều gì kéo dài độc lập. Kế hoạch nên tôn trọng mục tiêu của thân chủ, đồng thời nói rõ nguy cơ thực tế và nguồn hỗ trợ.

Phân biệt với những khả năng gần nhau

Hành vi cờ bạc chỉ trong giai đoạn hưng cảm cần đánh giá khí sắc trước. Chơi không thường xuyên mà không có mất kiểm soát/suy giảm không đủ để chẩn đoán.

Hướng dẫn đánh giá dành cho người làm tham vấn

Hỏi loại hình, tiền/thời gian, vay nợ, che giấu, lần cố dừng, tác động lên người thân và nguy cơ tự hại. Đánh giá hưng cảm, dùng chất và hoàn cảnh tài chính; hỗ trợ kế hoạch an toàn tài chính theo lựa chọn của người đó. Khi có ý định tự sát hoặc nguy cơ bạo lực do nợ, xử lý an toàn ngay.

Các bước sau giúp tổ chức cuộc phỏng vấn; đây không phải quy trình chuẩn hóa do APA ban hành.

1. Hỏi loại chất, lượng, đường dùng, thời gian dùng gần nhất và thuốc kê đơn dùng kèm.
2. Dựng trục thời gian giữa sử dụng, ngộ độc, cai và biểu hiện tâm lý.
3. Đánh giá nguy cơ cấp, bao gồm ngộ độc, cai nguy hiểm, tự hại và tai nạn.
4. Hỏi mức ảnh hưởng chức năng và mục tiêu thay đổi của chính thân chủ.
5. Phân biệt rối loạn sử dụng với hiện tượng do chất gây ra và bệnh cảnh độc lập.
6. Chuyển y khoa hoặc dịch vụ điều trị chất khi cần, hẹn đánh giá lại sau giai đoạn cấp.

Câu hỏi theo bệnh cảnh

Ghi hồ sơ và quyết định chuyển tiếp

Ghi rõ biểu hiện, nguồn thông tin, mức chắc chắn và ảnh hưởng đến đời sống. Phân biệt điều người bệnh kể với điều đã được quan sát hoặc kiểm tra; không biến một điểm thang đo, một cuộc phỏng vấn hoặc một ấn tượng thành kết luận chắc chắn. Khi còn thiếu dữ kiện, nêu điều cần tìm hiểu tiếp và thời điểm đánh giá lại.

Mã và chỉ dẫn trong bài là điểm tra cứu theo DSM-5-TR bản tiếng Anh 2022. Khi dùng trong hồ sơ thực tế, cần đối chiếu toàn văn mục tương ứng và hệ mã đang có hiệu lực tại cơ sở. Bảng và gợi ý phỏng vấn là phần biên soạn cho người làm tham vấn, không thay thế tiêu chuẩn đầy đủ, đánh giá y khoa hoặc quy trình bảo vệ.

Tra cứu DSM-5-TR

Nguồn chính: American Psychiatric Association (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). Bài diễn giải có chọn lọc; khi xác lập chẩn đoán cần đối chiếu tiêu chuẩn đầy đủ và ghi chú trong sách. Trang in khác số trang PDF. Câu hỏi và ví dụ thực hành không phải công cụ chuẩn hóa. Mã tham khảo theo bản 2022; đối chiếu hệ thống mã tại cơ sở.

Ảnh minh họa: Pexels; không ngụ ý người trong ảnh có chẩn đoán.